Jill Price (43) heeft een supergeheugen. Elke seconde uit haar leven staat in haar hoofd gegrift. Herinneringen dringen zich continu op en dat kan hels zijn. 'Ik zit wel twintig keer per dag aan het sterfbed van mijn man.'
Noem een willekeurige datum uit haar leven en Jill Price weet meteen wat ze die dag deed en at en wat er op het nieuws was. De 43-jarige Amerikaanse hoeft maar een liedje op de radio te horen en dan ziet ze spontaan de dag voor zich waarop ze voor het eerst naar dat nummer luisterde. 'O, Jessie's Girl van Rick Springfield? Dat was op 7 maart 1981, toen had ik net mijn rijbewijs gehaald en bracht ik mijn vriendin Ronni voor het eerst met de auto naar huis.'
Ze hoeft er nooit voor te graven of ingewikkelde berekeningen te maken; ze ziet haar herinneringen in één klap glashelder voor zich. Jill Price uit Los Angeles is de eerste ter wereld bij wie het hyperthymestisch syndroom is vastgesteld. 'Thymesis' is Grieks voor zich herinneren; het feit dat Price hyperthymestisch is, wil zeggen dat ze letterlijk alles onthoudt wat ze meemaakt in haar leven. En dat al sinds haar veertiende.
Ze buigt over het tafeltje in het chique restaurant in Beverly Hills. 'Zeg eens eerlijk,' lispelt ze, 'je denkt zeker dat ik een gestoorde gek ben?' Nee, integendeel. Jill Price heeft ze prima op een rijtje, dat merk je al bij de eerste kennismaking. Maar haar aandoening is wel uniek. Wie onthoudt er nu dat ie achttien jaar geleden op een woensdagavond een gegratineerd kalfsbiefstukje, worteltjes en gebakken aardappelen at? Wie weet dat soort dingen nou van alle dagen in zijn leven, sinds zijn jeugd?
'Ik snap het zelf ook niet,' zegt Price haast verontschuldigend. 'Maar ik heb gewoon constant een filmscherm in mijn hoofd, waarop al mijn herinneringen kriskras worden afgedraaid. Het gaat helemaal automatisch. Ik kan de film niet stopzetten.'
Tot in de kleinste details
Al pratende haalt Price te pas en te onpas data en gebeurtenissen aan. Haar belevingswereld is ingedeeld in data uit haar leven. Dat gaat ongeveer als volgt: 'Vandaag is het 26 juni, vorig jaar op dezelfde dag had ik een pianoles en at ik met een vriendin kippevleugeltjes in een restaurant, en o ja, vorige week zaterdag negen jaar geleden trouwde prins Edward van Engeland.' Elke dag, wanneer ze 's ochtends haar haar föhnt, denkt Price vanzelf aan wat ze op dezelfde datum het jaar daarvoor deed, én het jaar daarvoor, én het jaar daarvoor, enzovoort. Is ze nog wel in staat met haar aandacht in het hier en nu te zijn? 'Ja hoor, mij valt altijd juist heel veel op. Je moet het je zo voorstellen: ik heb een split screen in mijn hoofd, waarop tegelijkertijd het hier en nu én die film over mijn verleden worden geprojecteerd.'
De aandoening heeft haar leven zwaar gemaakt. 'Het is hels als je continu wordt lastiggevallen door je herinneringen. Ik heb geen vage herinneringen, zoals gewone mensen die schijnen te hebben. Ik hoor mensen weleens klagen dat ze niet meer weten wanneer die ene vakantie in Italië ook al weer was, of dat iets op het puntje van hun tong ligt. Ik zie alles haarscherp voor me. Ik voel er ook precies dezelfde emoties bij als toen het gebeurde.'
Dat is nog wel oké zolang het gaat om leuke gebeurtenissen. 'Maar mijn geheugen confronteert me ook voortdurend met alle nare dingen uit mijn leven. Zoals het overlijden van mijn man, drie jaar geleden. Ik zit wel twintig keer per dag aan zijn sterfbed; ik huil wat af op een dag. Of neem ruzies. Die spelen zich woord voor woord in mijn hoofd af, inclusief de gemene dingen die anderen tegen mij zeiden én de gemene dingen die ik tegen hen heb gezegd. De verkeerde keuzes die ik heb gemaakt, de gemiste kansen, de keren dat ik beter had moeten weten: steeds word ik eraan herinnerd.'
Vooral nare zaken die Price als kind meemaakte, spelen haar parten. 'Als kind heb je een intenser gevoelsleven dan als volwassene. Mensen met een gewoon geheugen vergeten allerlei specifieke situaties uit hun jeugd. Ik zie bijvoorbeeld nog in detail hoe mijn moeder me ten overstaan van mijn vriendinnetjes verbood een ijsje te eten omdat ze me te dik vond. Dat komt nog steeds heel hard binnen. Mijn geheugen is echt gekmakend. Ik vind het eigenlijk een wonder dat ik nog steeds niet ben doorgedraaid.'
Doordat Price zich alle dagen afzonderlijk herinnert, heeft ze geen overzicht over haar leven. Normale mensen herinneren zich globaal hun levensfasen, waardoor ze in staat zijn een samenhangend verhaal over zichzelf te maken. Price kan dat niet. 'Als je mij vraagt wat voor iemand ik ben, kan ik daar geen antwoord op geven. Waarschijnlijk voel ik me daarom altijd zo onzeker over mezelf.' Toch zou ze haar supergeheugen niet kwijt willen; ze ontleent er ook een bepaalde zekerheid aan. 'Het lijkt me niks om slechts flarden van mijn leven over te houden en te weten dat je geheugen gebeurtenissen verdraait. Ik wil me mijn leven herinneren zoals het exact is gegaan. Mijn nare herinneringen neem ik dan maar op de koop toe.'
Dagboekenmanie
We nemen de proef op de som: wanneer stortte TWA-vlucht 800 neer in de Atlantische Oceaan? Price kauwt even op een garnaal, antwoordt dan zonder aarzelen: '17 juli 1996, een woensdag. Ik was naar mijn werk geweest, ik kwam thuis, zette de tv aan, belde een vriendin en zag de brandende wrakstukken op het water drijven.' Inderdaad: het ongeluk gebeurde op 17 juli 1996 en de tv-beelden kloppen. En wanneer was de eerste aflevering van Dallas op tv? Price hoeft niet na te denken: 'Dat was april 1978, maar ik weet de exacte datum niet omdat ik toen nog niet alle dagen onthield. Ik was twaalf en lag al lang al in bed als Dallas werd uitgezonden.'
De Amerikaanse zegt dat sinds 5 februari 1980, toen ze veertien was, alles wat ze meemaakt in haar hoofd staat gegrift. Op jongere leeftijd werkte haar geheugen al beter dan dat van anderen. De vroegste herinnering dateert normaal gesproken van het derde à vierde levensjaar, maar die van Price gaat terug naar toen ze anderhalf was. 'Ik lag in mijn bedje en Frenchie, de poedel van mijn oom, maakte me plotseling wakker. Met zijn grote bruine ogen keek hij me nieuwsgierig aan, waarop ik keihard begon te huilen.'
Op haar achtste gebeurde er iets waardoor haar geheugen in een nog hogere versnelling kwam. 'Mijn vader kreeg een andere baan en we moesten verhuizen naar Los Angeles, aan de andere kant van het land. Ik heb altijd enorm slecht tegen verandering gekund en vond het een verschrikkelijk vooruitzicht dat ik uit mijn vertrouwde New Jersey zou worden weggerukt. Vanaf toen ging ik veel van wat ik meemaakte onthouden, alsof ik het probeerde vast te houden.' Tot lang na de verhuizing voelde Price zich onveilig. Ze ontwikkelde dwangmatige rituelen. Ze schreef dagelijks in haar dagboek, haar poppen en knuffels mochten slechts in één volgorde staan, ze spendeerde uren aan het categoriseren van honderden videobanden en cassettebandjes.
Haar dagboekenmanie hield nooit meer op. Price heeft in totaal meer dan vijftigduizend pagina's volgeschreven. Waarom schrijft ze alles op als ze zo'n goed geheugen heeft? 'Omdat ik me iets beter voel als het op papier staat. Dan heb ik het tastbare bewijs dat het echt is gebeurd. Ik heb weleens een tijdje niet geschreven, maar dan krijg ik zo'n zwemmend gevoel in mijn hoofd.' Sommige mensen verdenken haar ervan dat ze haar dagboeken uit haar hoofd heeft geleerd en dat ze geen aangeboren supergeheugen heeft. 'Ik zou niet eens tijd hebben om het allemaal te lezen. Ik heb ook gewoon een baan, hoor.' Price werkt met kinderen. Naar eigen zeggen kan ze heel goed met hen opschieten. 'Doordat ik mijn kinderherinneringen zo intens beleef, word ik er dagelijks op gewezen hoe gevoelig kinderen zijn. Ik kan me in hen verplaatsen.'
Geheugen zonder 'terugtraprem'
Je zou denken dat iemand met zo'n briljant geheugen veel geld kan winnen in tv-quizzen en op school alleen maar tienen haalt. Maar nee. 'Ik lijd te veel om er op tv een lolletje van te maken,' zegt Price fel. 'Op school was ik slecht: mijn herinneringen leidden me te veel af. Ik kon ook geen lesstof stampen. Ik onthoud alleen wat ik meemaak.'
Dat Prices geheugen niet op alle fronten even fantastisch is, werd twee jaar geleden bevestigd door psychologen van de Universiteit van Californië. Het niet aflatende bombardement aan herinneringen had Price zó uitgeput, dat ze hun wanhopig om hulp vroeg. De psychologen onderzochten haar uitgebreid en publiceerden een wetenschappelijk artikel. Ze constateerden dat Price maximaal scoort op een aantal geheugentests en dat haar herinneringen aan haar leven perfect zijn - via haar dagboeken en haar moeder konden de onderzoekers alles verifiëren. Toch presteerde Price bij sommige tests slechter dan gemiddeld. Ze kan bijvoorbeeld geen cijferreeksen en lijstjes met ongerelateerde woorden onthouden. De onderzoekers suggereren dat Prices brein een veel grotere opslagcapaciteit heeft dan dat van anderen, maar dat ze geen 'terugtraprem' heeft, waardoor haar geheugen steeds herinneringen op haar bewustzijn kan blijven afvuren.
Die theorie zou kunnen betekenen dat de mens in principe alles wat hij meemaakt, voor altijd opslaat, maar dat onze 'terugtraprem' het ophalen van veel informatie onmogelijk maakt, met als doel ons leven overzichtelijk te houden. 'Interessant hè?' zegt Price, meewarig glimlachend. 'Ik hoop dat mijn geval het geheugenonderzoek vooruit kan helpen. Daarom ben ik ermee naar buiten gekomen en heb ik een boek over mijn leven uitgebracht. Wie weet help ik hiermee een behandeling van alzheimer dichterbij te brengen.'
Momenteel bestuderen neurowetenschappers van de Harvard-universiteit Prices breinscans. Ze hebben al laten doorschemeren dat in haar brein ruim 25 gebieden groter zijn dan bij mensen met een normaal geheugen, en dat sommige van die gebieden bij haar zelfs extreem groot zijn.
Het was echt een opluchting, zegt Price, toen ze twee jaar geleden dat eerste wetenschappelijke artikel over haarzelf onder ogen kreeg. 'Ik heb gehuild toen ik het uit had. Mijn geheugen is nog net zo in de overdrive als altijd, en er is me verteld dat er niks aan gedaan kan worden, maar ik vind het fijn dat ik nu erkenning krijg voor wat ik heb. Vroeger snapte niemand wat ik doormaakte. Nu lezen mensen mijn boek en voelen ze met me mee. Ik was bang dat iedereen me voor gek zou verklaren, maar in plaats daarvan krijg ik compassie. Dat maakt mijn situatie wat beter te verdragen.'
Supergeheugens in allerlei soorten
Na Jill Price werd bij een tweede Amerikaan, Brad Williams uit Wisconsin, het hyperthymestisch syndroom vastgesteld. Beiden onthouden letterlijk alles wat ze meemaken. Het bijzondere is dat ze daarvoor geen moeite hoeven te doen; ze zien hun herinneringen in één keer voor zich. De Californische psychologen die hen onderzochten, vermoeden daarom dat hun supergeheugen is aangeboren.
Anderen met een supergeheugen, zoals schaakkampioenen en rekenwonders, zijn zo goed doordat ze veel trainen. Ze richten zich op één specifieke soort informatie, zoals lange cijferreeksen, en gebruiken technieken om die te comprimeren en structureren. Daardoor lukt het hun enorme hoeveelheden informatie te reproduceren.
Hetzelfde geldt voor idiots savants, die mentale beperkingen hebben maar wel extreem goed zijn in het onthouden van specifieke informatie. Ook zij gebruiken geheugentechnieken en steken veel tijd in het trainen van hun geheugen.
Bron: psychologie magazine